سوال ۸۶ کنکور ارشد مدیریت ۱۴۰۵

پاسخ: گزینهٔ ۱ (افزایش ـ کاهش / increase – decrease) — افزایش قیمت مواد اولیه یک تکانهٔ قیمت نهاده (input-price shock) است؛ منحنی عرضه (supply) را به چپ/بالا منتقل می‌کند و چون تقاضا ثابت فرض شده است، تعادل جدید روی همان منحنی تقاضای با شیب نزولی، در نقطه‌ای بالاتر و متمایل به چپ شکل می‌گیرد: قیمت افزایش و مقدار کاهش می‌یابد.

چارچوب نظری: ایستایی مقایسه‌ای در بازار رقابتی

ابزار این پرسش تحلیل ایستای مقایسه‌ای (comparative-statics analysis) است که بر مدل عرضه و تقاضای مارشالی (Marshallian supply–demand model) اعمال می‌شود: یک متغیر برون‌زا را تغییر می‌دهیم، می‌پرسیم کدام منحنی جابه‌جا می‌شود و تعادل قدیم را با تعادل جدید مقایسه می‌کنیم.

دو گام، و ترتیب آن‌ها اهمیت دارد:

1. کدام منحنی؟ قیمت مواد اولیه یکی از عوامل تعیین‌کنندهٔ عرضه (determinants of supply) است، نه تقاضا. مواد اولیه در تابع هزینهٔ بنگاه (firm's cost function) می‌نشیند: با گران‌تر شدن نهاده، منحنی‌های $MC$ و $AVC$ به بالا منتقل می‌شوند و چون منحنی عرضهٔ بنگاه رقابتی دقیقاً بخش بالایی $MC$ (بالاتر از حداقل $AVC$) است، عرضه کاهش می‌یابد — یعنی مقدار عرضه‌شده در هر قیمت کمتر، یا به‌طور معادل قیمت درخواستی برای هر مقدار بیشتر می‌شود. سلیقه و درآمد مصرف‌کننده دست‌نخورده است، پس منحنی تقاضا جابه‌جا نمی‌شود (دقیقاً همان قید «با فرض ثابت بودن تقاضا» — "assuming demand is constant" — در صورت سؤال).
2. حرکت روی منحنی ثابت. منحنی تقاضا شیب نزولی دارد. وقتی عرضه به چپ می‌رود، تعادل جدید لزوماً روی همین منحنی تقاضا و بالاتر از نقطهٔ پیشین قرار می‌گیرد؛ حرکت رو به بالا روی منحنی با شیب نزولی یعنی $P \uparrow$ و هم‌زمان $Q \downarrow$. توجه کنید که این کاهش مقدار یک حرکت روی منحنی تقاضا (movement along the demand curve) است، نه جابه‌جایی تقاضا (shift of demand) — تقاضا واقعاً ثابت مانده و تنها «مقدار تقاضا» تغییر کرده است.

تأیید جبری

فرض کنید $w$ قیمت مادهٔ اولیه باشد:

$Q^{d} = a - bP, \qquad Q^{s} = -c + dP - e\,w, \qquad a,b,c,d,e > 0$

از شرط تسویهٔ بازار $Q^{d} = Q^{s}$:

$a - bP = -c + dP - e\,w \;\Rightarrow\; P^{*} = \frac{a + c + e\,w}{b + d}$

$\frac{\partial P^{*}}{\partial w} = \frac{e}{b + d} > 0 \qquad \text{(the equilibrium price increases)}$

و چون $Q^{*} = a - bP^{*}$:

$\frac{\partial Q^{*}}{\partial w} = -b \cdot \frac{e}{b + d} < 0 \qquad \text{(the equilibrium quantity decreases)}$

جهت این دو اثر قطعی و بدون ابهام است؛ تنها اندازهٔ آن‌ها به کشش‌ها بستگی دارد: هرچه تقاضا کم‌کشش‌تر باشد ($b$ کوچک‌تر)، بار بیشتری از تکانه بر قیمت می‌افتد و مقدار کمتر افت می‌کند — و بالعکس. سؤال دربارهٔ جهت است، پس پاسخ یکتاست.

عبارت تمایزدهنده در صورت سؤال

«با فرض ثابت بودن تقاضا، افزایش قیمت مواد اولیه …» — "Assuming demand is constant, an increase in the price of raw materials …"

دو کلمه کل سؤال را حل می‌کند: «مواد اولیه» (raw materials) می‌گوید تکانه در سمت عرضه است، و «ثابت بودن تقاضا» (demand held constant) می‌گوید تنها یک منحنی جابه‌جا می‌شود. از این نقطه قاعدهٔ کلی وارد می‌شود:

• جابه‌جایی عرضه ← قیمت و مقدار در جهت‌های مخالف حرکت می‌کنند.
• جابه‌جایی تقاضا ← قیمت و مقدار در یک جهت حرکت می‌کنند.

پس پیش از خواندن گزینه‌ها هم می‌دانیم پاسخ باید یکی از دو ترکیب جهت‌مخالف (۱ یا ۳) باشد و چون تکانه عرضه را کاهش می‌دهد، پاسخ گزینهٔ ۱ است.

جدول مرجع: چهار تکانهٔ ممکن و چهار گزینه

تکانه (نمونه)	منحنی جابه‌جاشونده	قیمت تعادلی	مقدار تعادلی	گزینهٔ متناظر
افزایش قیمت نهاده / مواد اولیه، افزایش دستمزد، مالیات بر تولید	عرضه ← چپ	افزایش	کاهش	۱ (پاسخ)
افزایش درآمد (کالای normal)، افزایش قیمت کالای جانشین، تقویت سلیقه	تقاضا ← راست	افزایش	افزایش	۲
پیشرفت فناوری، کاهش قیمت مواد اولیه، یارانهٔ تولید	عرضه ← راست	کاهش	افزایش	۳
رکود و کاهش درآمد، افزایش قیمت کالای مکمل	تقاضا ← چپ	کاهش	کاهش	۴

کالبدشکافی گزینه‌های نادرست

۲) «افزایش ـ افزایش» — این الگوی افزایش تقاضا با عرضهٔ ثابت است (جابه‌جایی تقاضا به راست). اگر صورت سؤال گفته بود «با فرض ثابت بودن عرضه، افزایش درآمد مصرف‌کنندگان برای یک کالای normal…»، این گزینه درست بود. تلهٔ اصلی اینجا خطای شهودی «نهادهٔ گران‌تر = محصول گران‌تر = پس همه‌چیز بالا می‌رود» است؛ اما تولیدکننده نمی‌تواند همان مقدار را با قیمت بالاتر بفروشد، چون مصرف‌کننده روی منحنی تقاضای با شیب نزولی عقب می‌نشیند.

۳) «کاهش ـ افزایش» — این دقیقاً نتیجهٔ افزایش عرضه است (جابه‌جایی به راست): پیشرفت فناوری، یارانهٔ تولید، یا ارزان‌تر شدن مواد اولیه. سمت جابه‌جایی درست تشخیص داده شده (تکانه در سمت عرضه است) اما علامت آن وارونه خوانده شده است. اگر سؤال دربارهٔ «کاهش قیمت مواد اولیه» بود، این گزینه پاسخ می‌شد.

۴) «کاهش ـ کاهش» — الگوی کاهش تقاضا (جابه‌جایی تقاضا به چپ): رکود، کاهش درآمد برای کالای normal، یا گران‌تر شدن کالای مکمل. این گزینه صراحتاً با شرط «ثابت بودن تقاضا» در صورت سؤال ناسازگار است. تلهٔ ذهنی‌اش این است که دانشجو «کاهش تولید به‌دلیل هزینهٔ بالا» را دیده و آن را به «کاهش قیمت» هم تعمیم داده، حال آنکه کمیابی ناشی از کاهش عرضه، قیمت را بالا می‌برد، نه پایین.

۱) «افزایش ـ کاهش» — درست: تنها ترکیب سازگار با جابه‌جایی عرضه به چپ روی یک منحنی تقاضای ثابت و با شیب نزولی.

نکتهٔ کنکوری: در هر سؤال «تعادل جدید»، نخست بپرسید کدام منحنی جابه‌جا شد، نه «بر سر قیمت چه می‌آید». قاعدهٔ دوخطی: وقتی عرضه حرکت می‌کند، قیمت و مقدار در جهت مخالف حرکت می‌کنند؛ وقتی تقاضا حرکت می‌کند، در یک جهت. سپس علامت جابه‌جایی را بچسبانید. همچنین به یاد داشته باشید هر چیزی که وارد تابع هزینه می‌شود (مواد اولیه، دستمزد، انرژی، مالیات بر تولید، فناوری) در سمت عرضه است، و هر چیزی که وارد بودجه یا مطلوبیت مصرف‌کننده می‌شود (درآمد، سلیقه، قیمت کالاهای جانشین و مکمل، انتظارات مصرف‌کننده) در سمت تقاضا.