سوال ۲۷ کنکور ارشد مدیریت ۱۴۰۴
در اصل سهولت یا سماحت به‌عنوان یکی از اصول برنامه‌ریزی مبتنی‌بر آموزه‌های قرآن کریم، کدام مورد درست است؟
پاسخ صحیح: گزینهٔ D — «حرج» نوعی دشواری است که راه خلاصی در آن قابل پیش‌بینی نباشد و در اسلام احکام مشقت‌آور گریزناپذیر وجود ندارد.
پاسخ: گزینهٔ ۴ — سهولت و سماحت (ease and tolerance)، مشقتِ تنگنا‌آفرین و گریزناپذیر را نفی می‌کنند؛ نه هرگونه کوشش یا دشواری را.
چارچوب سؤال، قاعدهٔ لا حرج (rule of no hardship) در فقه اسلامی و کاربرد آن در برنامه‌ریزی است. تکلیف ممکن است نیازمند تلاش و تحمل باشد، اما نباید مشقتِ تنگنا‌آفرینی را تحمیل کند که اینجا حرج (haraj) نامیده شده است. سؤال، دشواری معمول را از مشقتِ بدون راه رهایی عملی جدا می‌کند.
عبارت «راه خلاصی در آن قابل پیش‌بینی نباشد»، نوع دشواریِ نفی‌شده را مشخص می‌کند. گزینهٔ ۴، نبود هر تکلیف دشوار را ادعا نمی‌کند.
- گزینهٔ ۱ — نفی مطلق دشواری: سهولت را به بی‌نیازی از هرگونه تلاش تعمیم می‌دهد. تنها برای ادعای تکالیف کاملاً بی‌زحمت مناسب بود؛ قاعده مشقت نامتعارف را نفی می‌کند، نه هر دشواری را.
- گزینهٔ ۲ — ضرر و قوانین ثانویه: ملاک ضرر به استدلالِ قاعدهٔ لا ضرر (no-harm rule) مربوط است و برای سؤال دربارهٔ پیامد زیان‌بار مناسب بود. محدودکردن لا حرج به حق وتوی قوانین ثانویه نیز قلمرو آن را نادرست بیان می‌کند.
- گزینهٔ ۳ — جابه‌جایی تعریف‌ها: معنای مشکلِ بدون راه خروج را به عسر (usr) نسبت می‌دهد و حرج (haraj) را به دشواری معمول تقلیل می‌دهد. برای بیان تمایز مورد سؤال باید برچسب‌ها اصلاح شوند.
نکتهٔ کنکوری: «نفی حرج» به معنای «نفی تلاش» نیست. قیدِ جداکنندهٔ دشواری قابل‌تحمل از تنگنای مشقت‌آور را پیدا کنید.