آزمایشگاه فارسی
واژه‌بازیِ فارسی ۳
واژه‌نامهٔ پایان کتاب، ۴۷۲ واژه در ۱۸ درس. بازی کن تا معنی‌ها در یادت بماند: هر واژه‌ای را که اشتباه بزنی، چند کارت بعد دوباره می‌آید.
از کدام درس؟
چه بازی‌ای؟
کدام واژه‌ها؟
چند واژه؟
مرور هوشمند اول واژه‌هایی را می‌آورد که اشتباه زده‌ای، بعد آن‌هایی را که هنوز ندیده‌ای.
فهرست واژه‌ها۴۷۲ واژه
ستایش: ملکا، ذکر تو گویم
- پوییدنحرکت به‌سوی مقصدی برای به‌دست آوردن و جست‌وجوی چیزی، تلاش، رفتن
- ثناستایش، سپاس
- جزاپاداش کار نیک
- جلالبزرگواری، شکوه، از صفات خداوند که به مقام کبریایی او اشاره دارد
- جودبخشش، سخاوت، کَرَم
- حکیمدانا به همه چیز، دانای راست‌کردار، از نام‌های خداوند تعالی؛ بدین‌معنا که همۀ کارهای خداوند از روی دلیل و برهان است و کار بیهوده انجام نمی‌دهد
- رحیمبسیار مهربان، از نام‌ها و صفات خداوند
- رویمجازاً امکان، چاره
- سرورشادی، خوشحالی
- سزاسزاوار، شایسته، لایق
- شِبهمانند، مِثل، همسان
- عزّارجمندی، گرامی شدن، مقابل ذُلّ
- فضلبخشش، کَرَم
- کریمبسیار بخشنده، بخشاینده، از نام‌ها و صفات خداوند
- مَلِکپادشاه، خداوند
- نمایندهآن که آشکار و هویدا می‌کند، نشان‌دهنده
- وهمپندار، تصوّر، خیال
- یقینبی‌شبهه و شک بودن، امری که واضح و ثابت شده باشد
درس یکم: شکرِ نعمتگنج حکمت: گمان
- اعراضروی گرداندن از کسی یا چیزی، روی گردانی
- اِنابتبازگشت به سوی خدا، توبه، پشیمانی
- انبساطحالتی که در آن، احساس بیگانگی و ملاحظه و رودربایستی نباشد؛ خودمانی شدن
- باسقبلند، بالیده
- بناتجِ بنت، دختران
- بَنانسرانگشت، انگشت
- تاکدرخت انگور، رَز
- تتمّهباقی‌مانده
- تتمّۀ دور زمانمایۀ تمامی و کمال گردش روزگار، مایۀ تمامی و کمال دورِ زمان رسالت
- تحفههدیه، ارمغان
- تحیّرسرگشتگی، سرگردانی
- تضرّعزاری کردن، التماس کردن
- تقصیرگناه، کوتاهی، کوتاهی کردن
- جسیمخوش‌اندام
- حِلیهزیور، زینت
- خوانسفره، سفرۀ فراخ و گشاده
- دایهزنی که به جای مادر به کودک شیر می‌دهد یا از او پرستاری می‌کند
- ربیعبهار
- روزیرزق، مقدار خوراک یا وجه معاش که هر کس روزانه به‌دست می‌آورد یا به او می‌رسد
- شفیعشفاعت‌کننده، پایمرد
- شهدعسل
- شهد فایقعسل خالص
- صفوتبرگزیده، برگزیده از افراد بشر
- عاکفانجِ عاکف، کسانی که در مدّتی معیّن در مسجد بمانند و به عبادت پردازند
- عزَّ وَ جَلّگرامی، بزرگ و بلندمرتبه است؛ بعد از ذکر نام خداوند به‌کار می‌رود
- عُصارهآبی که از فشردن میوه یا چیز دیگر به دست آورند؛ افشره، شیره
- فاحشآشکار، واضح
- فایقبرگزیده، برتر
- فرّاشفرش‌گستر، گسترندۀ فرش
- قباجامه، جامه‌ای که از سوی پیش باز است و پس از پوشیدن دو طرف پیش را با دکمه به هم پیوندند
- قدومآمدن، قدم‌نهادن، فرارسیدن
- قسیمصاحب جمال
- کایناتجِ کاینه، همۀ موجودات جهان
- کرامت کردنعطا کردن، بخشیدن
- مراقبتدر اصطلاح عرفانی، کمال توجّه بنده به حق و یقین بر اینکه خداوند در همۀ احوال، عالِم بر ضمیر اوست؛ نگاه داشتن دل از توجّه به غیرِحق
- مزیدافزونی، زیادی
- مُطاعفرمانروا، اطاعت‌شده، کسی که دیگری فرمان او را می‌بَرَد
- معاملتاعمال عبادی، احکام و عبادات شرعی، در متن درس، مقصود همان کار مراقبت و مکاشفت است
- معترفاقرارکننده، اعتراف‌کننده
- مَفخرهر چه بدان فخر کنند و بنازند؛ مایۀ افتخار
- مفرِّحشادی‌بخش، فرح‌انگیز
- مکاشفتکشف کردن و آشکارساختن، در اصطلاح عرفانی، پی‌بردن به حقایق است
- منسوبنسبت داده شده
- منّتسپاس، شُکر، نیکویی
- منکَرزشت، ناپسند
- موسمفصل، هنگام، زمان
- ناموسآبرو، شرافت
- نباتگیاه، رُستنی
- نبیپیغمبر، پیام‌آور، رسول
- نسیمخوش‌بو
- واصفانجِ واصف، وصف‌کنندگان، ستایندگان
- ورقبرگ
- وسیمدارای نشان پیامبری
- وظیفهمقرّری، وجه معاش
- وظیفۀ روزیرزق مقرّر و معیّن
درس دوم: مست و هشیارشعرخوانی: در مکتب حقایق
- ادیبآداب‌دان، ادب‌شناس، سخن‌دان، معلّم و مربّی
- افسارتسمه و ریسمانی که به سر و گردن اسب و الاغ و ... می‌بندند
- اکراهناخوشایندبودن، ناخوشایند داشتن امری
- تزویرنیرنگ، دورویی، ریاکاری
- حدکیفر و مجازات شرعی برای گناهکار و مجرم
- خمّارمِیفروش
- دارِ ملکسرزمین
- داروغهپاسبان و نگهبان، شب‌گَرد
- درهمدِرَم، مسکوک نقره، که در گذشته، به عنوان پول رواج داشته و ارزش آن کسری از دینار بوده است؛ در متن درس، مطلق پول مورد نظر است
- دینارواحد پول، سکّۀ طلا که در گذشته رواج داشته است. در متن درس، مطلق پول است؛ وزن و ارزش دینار در دوره‌ها و مناطق مختلف، متفاوت بوده است
- ذوالجلالخداوند، پروردگار، خداوند صاحب جلال و عظمت
- زاهدپارسای گوشه‌نشین که میل به دنیا و تعلّقات آن ندارد
- صنعتپیشه، کار، حرفه
- صوابدرست، پسندیده، مصلحت
- غَرامتتاوان، جبران خسارت مالی و غیر آن
- گرودارایی یا چیزی که برای مطمئن ساختن کسی در به انجام رساندن تعهّدی به او داده می‌شود
- گرو بردنمال کسی را به عنوان وثیقه گرفتن و نزد خود نگه داشتن؛ موفّق شدن در مسابقه و به‌دست آوردن گرو
- محتسبمأمور حکومتی شهر که کار او نظارت بر اجرای احکام دین و رسیدگی به اجرای احکام شرعی بود
- مدامهمیشه، پیوسته، مِی
- والیحاکم، فرمانروا
- وجهذات، وجود
درس سوم: آزادیگنج حکمت: خاکریز
- اجانبجِ اجنبی، بیگانگان
- احداث شدنساخته شدن
- استقراربرپایی، برقرار و ثابت کردن کسی یا چیزی در جایی، مستقر شدن
- بیت‌الاحزانخانۀ غم‌ها، جای بسیار غم‌انگیز، طبق روایات نام کلبه‌ای است که حضرت یعقوب علیه‌السلام در آن در غم فراقِ یوسف علیه‌السلام گریه می‌کرده است
- بیت‌الحَزَنخانۀ غم، ماتمکده
- ثابت‌قدمثابت‌رأی و ثابت عزم، دارای ارادۀ قوی
- سلسله‌جنبانمحرّک، آن که دیگران را به کاری برمی‌انگیزد
- طَرْفکناره، کنار
- مسلکروش، طریق
- موافقهم‌رأی و همراه
درس پنجم: دماوندیهروان‌خوانی: جاسوسی که الاغ بود
- آوندآونگ، آویزان، آویخته
- ارغندخشمگین و قهرآلود
- از هم گسستننابود کردن
- بگسلپاره‌کن، جداکن؛ نابود کن
- پس‌افکندپس‌افکنده، میراث
- زُل‌زدنبا چشمی ثابت و بی‌حرکت به چیزی نگاه کردن
- ستورانجِ ستور، حیوانات چارپا خاصّه اسب، استر و خر
- سریرتخت پادشاهی، اورنگ
- سعدخوشبختی، متضادّ نحس
- اختر سعدسیّارۀ مشتری است که به «سعد اکبر» مشهور است
- سفلهفرومایه، بدسرشت
- سلّانه‌سلّانهآرام‌آرام، به آهستگی
- شرزهخشمگین، غضبناک
- ضمادمرهم، دارو که به جراحت نهند
- ضمادکردنبستن چیزی بر زخم، مرهمنهادن
- عامل تخریبشخصی نظامی که کارش نابود کردن هدف‌های نظامی به‌وسیلۀ انفجار و کار گذاشتن تله‌های انفجاری است
- عطا دادنبخشش، بخشیدن
- فسردهیخ‌زده، منجمد
- کلوخپاره‌گِل خشک شده به صورت سنگ، پاره‌گل خشک شده به درشتی مُشت یا بزرگ‌تر
- کُلَه‌خودکلاه‌خود، کلاه فلزی که در جنگ بر سر می‌گذارند
- گرزهویژگی نوعی مار سمّی و خطرناک
- معجرسرپوش، روسری
- معطّلبیکار، بلاتکلیف
- معطّل کردنتأخیر کردن، درنگ کردن
- نحسشوم، بدیُمن، بداختر
درس ششم: نی‌نامهگنج حکمت: آفتابِ جمال حق
- اشتیاقمیل قلب است به دیدار محبوب؛ در متن درس، کشش روحِ انسان خداجو در راه شناخت پروردگار و ادراک حقیقت هستی
- ایدونکایدون که
- ایدوناین‌چنین
- بدحالانکسانی که سیر و سلوک آنها به سوی حق، کُند است
- برحسبمطابقِ، طبق
- بی‌گاه شدنفرارسیدن هنگام غروب یا شب
- پردهدر اصطلاح موسیقی یعنی آهنگ و نغمه‌های مرتّب، حجاب
- تابفروغ، پرتو
- تریاقپادزهر، ضدّ زهر
- حریفدوست، همدم، همراه
- خوش‌حالانرهروان راه حق که از سیر به سوی حق شادمان‌اند
- دستوراجازه، وزیر
- دمسازمونس، همراز، دردآشنا
- سورجشن
- شرحه‌شرحهپاره‌پاره
- شرحهپارۀ گوشتی که از درازا بریده باشند
- شیونناله و ماتم، زاری و فریاد که در مصیبت و محنت برآرند
- ظنگمان، پندار
درس هفتم: در حقیقت عشقشعرخوانی: صبحِ ستاره باران
- مستغرقمجذوب، شیفته
- مستغرق گشتنحیران و شیفته‌شدن
- مستمعشنونده، گوش‌دارنده
- مستورپوشیده، پنهان
- نفیرفریاد و زاری به صدای بلند
- بزممحفل، ضیافت
- بی‌خودیبی‌هوشی، حالت از خودرَستگی و به معشوق پیوستن
- جسمانیمنسوب به جسم، مقابل روحانی
- جمالزیبایی، زیبایی ازلی خداوند
- حُسننیکویی، زیبایی
- روحانیمنسوب به روح، معنوی، ملکوتی، آنچه از مقولۀ روح و جان باشد
- ساماندرخور، میسّر، امکان
- سوداخیال، دیوانگی
- شیداییدیوانگی
- فرضلازم، ضروری، آنچه خداوند بر بندگانش واجب کرده است
- کمالکامل‌بودن، کامل‌ترین و بهترین صورت و حالت هر چیز، سرآمد بودن در داشتن صفت‌های خوب
- محبدوستدار، یار، عاشق
- مَماتمرگ، مُردن
- نغمهنوا، ترانه، سرود
درس هشتم: از پاریز تا پاریسگنج حکمت: سه مَرکب زندگی
- اتراقتوقّف چند روزه در سفر به جایی، موقّتاً در جایی اقامت گزیدن
- استبعاددوردانستن، بعیدشمردن چیزی
- استبعاد داشتنبعید و دوربودن از تحقّق و وقوع امری
- بازبستهوابسته، پیوسته و مرتبط
- پانوراماپردۀ نقّاشی که در ساختمانی که سقف مدوّر دارد، به دیوار سقف بچسبانند؛ چنان‌که هر کس در آنجا بایستد، گمان کند که افق را در اطراف خود می‌بیند
- تداعییادآوری
- تداعی شدنبه‌خاطر آوردن چیزی
- جرّارهویژگی نوعی عقرب زرد بسیار سمّی که دُمش روی زمین کشیده می‌شود
- چریغ آفتابطلوع آفتاب، صبح‌زود
- چشمگیرشایان توجّه، باارزش و مهم
- حوالهنوشته‌ای که به موجب آن دریافت‌کننده ملزم به پرداخت پول یا مال به شخص دیگری است
- رواقبنایی با سقف گنبدی یا به شکل هرم، ایوان، پیشگاه خانه
- سر پَر زدنتوقّف کوتاه؛ هرگاه مرغی از اوج، یک لحظه بر زمین نشیند و دوباره برخیزد، این توقّف کوتاه را «سر پَر زدن» می‌گویند
- سوءِ هاضمهبدگواری، دیرهضمی، هرگونه اشکال یا اختلال در هضم غذا که معمولاً با سوزش سرِدل یا نفخ همراه است
- صباحبامداد، سپیده‌دم، پگاه
- طاقسقف خمیده و محدّب، سقف قوسی شکل که با آجر بر روی اطاق یا جایی دیگر سازند
- طاق ضربیطاق احداث‌شده بین دهانۀ دو تیرآهن که آن را با آجر و ملاط گچ می‌سازند
- طَبَقسینی گرد بزرگ و معمولاً چوبی، مخصوص نگه‌داری یا حمل اشیا که بیشتر آن را بر سر می‌گذارند
- طیلساننوعی ردا
- غایت‌القصویحدّ نهایی چیزی، کمالِ مطلوب
- فرخنده‌پیخوش‌قدم، نیک‌پی، خوش‌یمن
- فرسخفرسنگ، واحد اندازه‌گیری مسافت تقریباً معادل شش کیلومتر
- کازیهجاکاغذی، جعبۀ چوبی یا فلزی روباز که برای قرار دادن کاغذ، پرونده یا نامه‌ها روی میز قرار میدهند
- کِیپادشاه، هر یک از پادشاهان سلسلۀ کیان
- کیانیمنسوب به کیان
- کیانکی‌ها، هر یک از پادشاهان داستانی ایران از کی‌قباد تا دارا
- مار غاشیهماری بسیار خطرناک در دوزخ
- غاشیهسوره‌ای از قرآن، یکی از نام‌های قیامت
- مَرکباسب، آنچه بر آن سوار شوند
- مستعجلزودگذر، شتابنده
- مغانموبدانِ زرتشتی؛ در ادبیات عرفانی، عارف کامل و مرشد را گویند
- نَمَطبساط شطرنج
درس نهم: کویرروان‌خوانی: بوی جوی مولیان
- آستانهآستان، آغاز
- ابدیتجاودانگی، پایندگی، بی‌کرانگی
- ارادتمیل و خواست، اخلاص، علاقه و محبّت همراه با احترام
- استشمام کردنبوییدن، بوی چیزی را احساس کردن
- اسرادر شب سِیرکردن، هفدهمین سورۀ قرآن کریم
- اندوه‌گسارغم‌گسار، غمخوار
- انگارهطرح، نقشه
- اهوراییایزدی، خدایی، منسوب به اهورا
- ایلگروهی از مردم هم‌نژاد که فرهنگ و اقتصاد مشترک دارند و معمولاً به‌صورت چادرنشینی زندگی می‌کنند
- ایل و تبارخانواده و نژاد و اجداد
- بطالتبیکاری، بیهودگی، کاهلی
- بَندرختی خودرو و وحشی که در برخی نقاط کوهستانی ایران می‌روید، پستۀ وحشی
- پرنیانپارچۀ ابریشمی دارای نقش و نگار، نوعی حریر
- تعبیربیان کردن، شرح‌دادن، بازگویی
- تفرّجگاهگردشگاه، جای تفرّج، تماشاگاه
- تلقّیدریافت، نگرش، تعبیر
- تموزماه دهم از سال رومیان، تقریباً مطابق با تیرماه سال شمسی؛ ماهِ گرما
- حکمتفلسفه، به ویژه فلسفۀ اسلامی
- دلاویزپسندیده، خوب، زیبا
- سَمومباد بسیار گرم و زیان‌رساننده
- شبدرگیاهی علفی و یک‌ساله
- شبدرِ دوچینشبدری که قابلیت آن را دارد، دو بار پس از روییدن چیده شود
- شیههصدا و آواز اسب
- طفیلیمنسوب به طفیل، وابسته، آن که وجودش یا حضورش در جایی، وابسته به وجود کس یا چیز دیگری است؛ میهمان ناخوانده
- عدلیّهدادگستری
- غرفهبالاخانه، هر یک از اتاق‌های کوچکی که در بالای اطراف سالن یا یک محوّطه می‌سازند که مشرف بر محوّطه است
- فقهعلم احکام شرعیه، علمی است که از فروع عملی احکام شرع بحث می‌کند. مبنای این علم بر استنباط احکام است از کتاب و سنّت و به سبب همین استنباط، محلّ اجتهاد است
- قاشقاچ، قسمت برآمدۀ جلوی زین؛ کوهۀ زین
- قدسپاکی، صفا، قداست
- قندیلچراغ یا چهل‌چراغی که میآویزند
- کمانهنام کوهی در منطقه ونک از توابع شهرستان سمیرم استان اصفهان
- کَهَراسب یا استری که به رنگ سرخ تیره است
- کُرَنداسبی که رنگ آن میان زرد و بور باشد
- گرمسیرمنطقه‌ای که تابستان‌های بسیار گرم و زمستان‌های معتدل دارد؛ مقابل سردسیر
- ماوراءالطّبیعهآنچه فراتر از عالم طبیعت و ماده باشد؛ مانند خداوند، روح و مانند آنها
- مباهاتافتخار، سرافرازی
- مَدرسمحلّی که در آن تدریس کنند؛ موضع درس گفتن
- مشایعتهمراهی کردن، بدرقه کردن
- معلّقآویزان، آویخته شده
- نشئهحالت سرخوشی، کیفوری، سرمستی
- نظارهتماشا کردن، نگاه، نگریستن
- یغماغارت، تاراج
- به‌یغمارفتنغارت‌شدن
درس دهم: فصلِ شکوفاییگنج حکمت: تیرانا!
- برزخحدّ فاصل میان دوچیز، زمان بین مرگ تا رفتن به بهشت یا دوزخ، فاصلۀ بین دنیا و آخرت
- چشمداشتانتظار و توقّع امری از چیزی یا کسی
- چشم‌داشتنمنتظر دریافت پاداش یا مزد بودن
- داعیهادّعا
- زخمهضربه، ضربهزدن
- گشاده‌دستیبخشندگی، سخاوت
درس یازدهم: آن شب عزیزشعرخوانی: شکوه چشمان تو
- بی‌حفاظبدون حصار و نرده؛ آنچه اطراف آن را حصار نگرفته باشد
- تشرسخنی که همراه با خشم، خشونت و اعتراض است و معمولاً به قصد ترساندن و تهدیدکردن کسی گفته می‌شود
- پگاهصبحِ زود، هنگام سحر
- تعلّلعذر و دلیل‌آوردن، به تعویق‌انداختن چیزی یا انجام کاری، درنگ، اهمال کردن
- جناقجناغ، استخوان پهن و دراز در جلو قفسه سینه
- حزینغمانگیز
- حمایلنگه‌دارنده، محافظ
- حمایل کردنمحافظ قراردادن چیزی برای چیز دیگر
- حیثیتآبرو؛ ارزش و اعتبار اجتماعی که باعث سربلندی و خوش‌نامی شخص می‌شود
- خشابجعبۀ فلزیِ مخزن گلوله که به اسلحه وصل می‌شود و گلوله‌ها پی‌درپی از آن وارد لولۀ سلاح می‌شود
- دنجویژگی جای خلوت و آرام و بدون رفت‌وآمد
- دیباچهآغاز و مقدّمۀ هر نوشته
- روضهآنچه در مراسم سوگواری اهل بیت پیغمبر ﷺ و به ویژه در مراسم سوگواری امام حسین ؑ خوانده می‌شود؛ ذکر مصیبت و نوحهسرایی
- شامّهحسّ بویایی
- شَبَحآنچه به صورت سیاهی به نظر می‌آید، سایۀ موهوم از کسی یا چیزی
- شرفبزرگواری، حرمت و اعتباری که از رعایت کردن ارزش‌های اخلاقی به‌وجود می‌آید
- طفره‌رفتنخودداری کردن از انجام کاری از روی قصد و با بهانه‌آوردن، به ویژه خودداری‌کردن از پاسخ صریح‌دادن به سؤالی یا کشاندن موضوع به موضوعات دیگر
- کلافهبی‌تاب و ناراحت به علّت قرارگرفتن در وضع آزاردهنده
- کلافه کردنبی‌طاقت و ناراحت کردن
- گُردانواحد نظامی که معمولاً شامل سه گروهان است
- متقاعدمُجاب‌شده، مجاب، قانع شده
- متقاعدکردنمجاب کردن، وادار به قبول امری کردن
- مجسّمبه‌صورت جسم درآمده، تجسّم‌یافته
- محضردفترخانه، دادگاه
- مُسلِمپیرو دین اسلام
- مُصِراصرارکننده، پافشاریکننده
- مَعبَرمحل عبور، گذرگاه
درس دوازدهم: گذر سیاوش از آتشگنج حکمت: به جوانمردی کوش
- آزرمشرم، حیا
- ارتفاعمحصول زمین‌های زراعتی
- ارتفاعِ ولایتعایدات و درآمدهای مملکت
- اندیشهاندوه، ترس، اضطراب، فکر
- ایمِندر امن، دل‌آسوده
- بریاندر لغت کباب‌شده و پخته‌شده بر آتش، مجازاً ناراحت و مضطرب
- بریان‌شدنغمگین و ناراحت شدن، در سوز و گداز بودن
- پُرمایهگران‌مایه، پرشکوه
- تازیاسبی از نژاد عربی با گردن کشیده و پاهای باریک
- تپشاضطراب ناشی از گرمی و حرارت، گرمی و حرارت
- تطاولستم و تعدّی، به زور به چیزی دست پیدا کردن
- تعصّبطرفداری یا دشمنیِ بیش از حد نسبت به شخص، گروه یا امری
- به تعصّببه حمایت و جانب‌داری
- حَشَمخدمتکاران، خویشان و زیردستانِ فرمانروا
- حلقه‌به‌گوشکنایه از فرمانبردار و مطیع
- خَستنزخمی کردن، مجروح کردن
- خُودکلاه‌خود
- خیره‌سرگستاخ و بی‌شرم، لجوج
- دستوروزیر، مشاور
- زوالنابودی، از بین‌رفتن
- سبوکوزه، ظرف معمولاً دسته‌دار از سفال یا جنس دیگر برای حمل یا نگه‌داشتن مایعات
- سپردنطی کردن، پیمودن
- سمننوعی درخت گل، یاسمن
- شبیخونحملۀ ناگهانی دشمن در شب
- طرح افکندنکنایه از بنانهادن
- طرح ظلم افکندنسبب پیدایش و گسترش ظلم شدن، بنیان ظلم نهادن
- عَجَمسرزمینی که ساکنان آن غیرعرب، به‌ویژه ایرانی باشند؛ ایران
- ملوک عجمپادشاهان ایران
- عفافرعایت اصول اخلاقی، پرهیزکاری، پارسایی
- غربتغریبی، دوری از خانمان
- فرهیختگیفرهیخته‌بودن
- فرهیختهبرخوردار از سطح والایی از دانش، معرفت یا فرهنگ
- فریادرسیاور، دستگیر
- کُربتغم، اندوه
- کُربت جوراندوه حاصل از ظلم و ستم
- مقرّرشدنقرارگرفتن، ثبات و دوام‌یافتن
- مکایدجِ مکیده یا مکیدت؛ کیدها، مکرها، حیله‌ها
- مَلِکپادشاه، سلطان
- موبدروحانی زرتشتی، مجازاً مشاور
- نقصانکاهش‌یافتن
- نقصان‌پذیرفتنکم شدن
- نمازبردنتعظیم‌کردن، عمل سر فرودآوردن در مقابل کسی برای تعظیم
- نواختنکسی را با گفتن سخنان محبّت‌آمیز یا بخشیدنِ چیزی مورد محبّت قراردادن
- نیک‌پیخوش‌قدم
- نیکی‌دهشنیکی‌کننده
- ولایتکشور، سرزمین
- هشیوارهوشیار، هوشیارانه، آگاهانه
- هیونشتر، به‌ویژه شتر قوی‌هیکل و درشت‌اندام
درس سیزدهم: خوانِ هشتمشعرخوانی: ای میهن!
- تنیدهدرهم بافته
- رَجَزشعری که در میدان جنگ برای مفاخره می‌خوانند
- سورتتندی و تیزی، حدّت و شدّت
- ضجّهناله و فریاد با صدای بلند، شیون
- طاقفرد، یکتا، بیهمتا
- عمادتکیه‌گاه، نگاه‌دارنده؛ آنچه بتوان بر آن (او) تکیه کرد
- عیارابزار و مبنای سنجش، معیار
- کاریمؤثّر، کشنده
- زخم‌کاریضربۀ مؤثّر یا زخمی که موجب مرگ می‌شود
- مرادفمترادف، هم‌ردیف
- مرتعشدارای ارتعاش، لرزنده
- مَنتشانوعی عصا که از چوب گره‌دار ساخته می‌شود و معمولاً درویشان و قلندران به دست می‌گیرند؛ برگرفته از نام «منتشا» (شهری در آسیای صغیر)
- ناوردنبرد
- هریوههروی، منسوب به هرات (شهری در افغانستان)
- هولوحشت‌انگیز، ترسناک
درس چهاردهم: سی‌مرغ و سیمرغگنج حکمت: کلان‌تر و اولی‌تر!
- استغنابی‌نیازی؛ در اصطلاح، بی‌نیازیِ سالک از هر چیز جز خدا
- اعانتیاری‌دادن، یاری
- افسردهمنجمد، سرمازده
- اکنافجِ کَنَف، اطراف، کناره‌ها
- اولیٰشایسته
- اولی‌ترشایسته‌تر (با آنکه «اولی» خود صفت تفضیلی است؛ در گذشته به آن «تر» افزوده‌اند.)
- تجریددر لغت به معنای تنهایی‌گزیدن؛ ترک گناهان و اعراض از امور دنیوی و تقرّب به خداوند؛ در اصطلاح تصوّف، خالی‌شدن قلب سالک از آنچه جز خداست
- تَعَبرنج و سختی
- تفریددل خود را متوجّه حق کردن، دل از علایق بریدن و خواست خود را فدای خواست ازلی کردن، فردشمردن و یگانه دانستن خدا؛ تفرید را عطّار در معنی گم شدن عارف در معروف به‌کار می‌برد؛ یعنی وقتی‌که در توحید غرق شد، آگاهی از این گمشدگی را گم کند و به فراموشی سپارد
- دعویادّعا، ادّعای خواستن یا داشتن چیزی؛ معنی و دعوی دو مفهوم متقابل و متضادند. معنی، حقیقتی است که نیاز به اثبات ندارد و دعوی لافی است تهی از معنی
- زادتوشه، خوردنی و آشامیدنی که در سفر همراه می‌بَرَند؛ سنّ و سال
- سروشپیام‌آور، فرشتۀ پیام‌آور
- شگرفقوی، نیرومند
- شیداعاشق، دلداده
- صدرطرف بالای مجلس، جایی از اتاق و مانند آن که برای نشستن بزرگان مجلس اختصاص می‌یابد؛ مجازاً ارزش و اعتبار
- کلاندارای سنّ بیشتر
- گرم‌رومشتاق، به شتاب رونده و چالاک، کوشا
- گِردهقرص نان، نوعی نان
- مخاصمتدشمنی، خصومت
- مصاحبتهم‌نشینی، همصحبتداشتن
- مقالاتجِ مقالت، گفتارها، سخنان
- وادیسرزمین، صحرا و بیابان
درس شانزدهم: کباب غازروان‌خوانی: ارمیا
- آزگارزمانی دراز؛ ویژگیِ آنچه بلند و طولانی به‌نظر می‌آید
- آسمان‌جُلکنایه از فقیر، بی‌چیز، بی‌خانمان
- جُلپوشش به‌معنای مطلق
- استشارهرای‌زنی، مشورت، نظرخواهی
- استیصالناچاری، درماندگی
- اطواررفتار و یا سخنی ناخوشایند و ناهنجار
- اعلابرتر، ممتاز، نفیس، برگزیده از هر چیز
- امتناعخودداری، سر باز زدن از انجام کاری یا قبول کردن سخنی
- انضمامضمیمهکردن
- به انضمامِبه ضمیمۀ، به همراهِ، بهعلاوۀ
- بادیآغاز (در اصل به معنیِ آغازکننده است)
- بحبوحهمیان، وسط
- بدقوارهآن‌که یا آنچه ظاهری زشت و نامتناسب دارد؛ بدترکیب
- بذلهشوخی، لطیفه
- برجکسازۀ چرخانی که روی تانک قرار دارد و به کمک آن می‌توان جهت شلیک توپ را تغییر داد
- بقُولاتانواع دانه‌های خوراکی بعضی گیاهان مانند نخود و عدس، حبوبات
- بلامعارضبی‌رقیب
- بَلَّعتُفروبُردم، بلعیدم
- صرف کردنِ صیغۀ بَلَّعتُخوردن
- پتیارهزشت و ترسناک
- پرت‌وپلابیهوده، بی‌معنی؛ به این نوع ترکیب‌ها که در آنها لفظ دوم، اغلب بی‌معنی است و برای تأکید لفظ اوّل می‌آید، «مرکّب اِتباعی» یا «اِتباع» می‌گویند
- پرت‌وپلا گفتنبر زبان آوردن سخنان بی‌سر و ته و نامعقول
- ترفیعارتقایافتن، رتبهگرفتن
- تصدیقتأییدکردن درستیِ حرف یا عملی، گواهی دادن به صحّت امری
- تصنّعیساختگی
- تک‌وپوزدک‌وپوز، به طنز، ظاهر شخص به‌ویژه سروصورت
- تنبوشهلولۀ سفالین یا سیمانی کوتاه که در زیرخاک یا میان دیوار می‌گذارند تا آب از آن عبور کند
- تیربارسلاح خودکار آتشین، سنگین‌تر و بزرگ‌تر از مسلسلِ دستی که به وسیلۀ نوار فشنگ تغذیه می‌شود؛ مسلسلِ سنگین
- جبههپیشانی
- جیرنوعی چرم دبّاغی‌شده با سطح نرم و پرزدار که در تهیّۀ لباس، کفش، کیف و مانند آنها به‌کار می‌رود
- چلمنآن که زودفریب می‌خورد، هالو؛ بی‌عُرضه، دست‌وپاچلفتی
- حضّارآنان که در جایی یا مجلسی حضور دارند؛ حاضران
- حلقومحلق و گلو
- خرت‌وپرتمجموعه‌ای از اشیا، وسایل و خرده‌ریزهای کم‌ارزش
- خرخرهگلو، حلقوم
- خورد رفتنساییده شدن و از بین رفتن
- خمرهظرفی به شکل خُم و کوچک‌تر از آن
- خفایاجِ خفیه، مخفیگاه
- در خفایای ذهندر جاهای پنهان ذهن
- خوش‌مشربیخوش‌مشرب‌بودن؛ خوش‌معاشرتی و خوش‌صحبتی
- درزیخیّاط
- دوْریبشقاب گردِ بزرگ معمولاً با لبۀ کوتاه
- دیالقدراز و لاغر
- سرسرامحوّطه‌ای سقف‌دار در داخل خانه‌ها که درِ ورودی ساختمان به آن باز می‌شود و از آنجا به اتاق‌ها یا قسمت‌های دیگر می‌روند. (امروزه سرسرا را فرهنگستان به‌جای واژۀ بیگانۀ «هال» و همچنین واژۀ بیگانۀ «لابی» به تصویب رسانده است)
- سکندریحالت انسان که بر اثر برخورد با مانع، کنترل خود را از دست بدهد و ممکن است به زمین بیفتد
- سکندری خوردنحالت سکندری برای کسی پیشآمدن
- شبانچوپان
- شخیصبزرگ و ارجمند
- شرفیاب‌شدنآمدن به نزد شخص محترم و عالی‌قدر، به حضور شخص محترمی رسیدن
- شش‌دانگبه‌طور کامل، تمام
- شکومشُگون؛ میمنت، خجستگی، چیزی را به فال نیک‌گرفتن
- شکوم داشتنفرخنده و مبارک بودن
- شیءٌ عُجابٌاشاره به آیۀ «اِنَّ هذٰا لَشَیءٌ عُجابٌ». (سورۀ ص / آیۀ ۵)؛ معمولاً برای اشاره به امری شگفت به‌کار می‌رود
- صلۀ ارحامبه دیدار خویشاوندان رفتن و از آنان احوالپرسی کردن
- عاریهآنچه به امانت بگیرند و پس از رفع نیاز آن را پس دهند
- علّامهآن که دربارۀ رشته‌ای از معارف بشری دانش و آگاهی بسیار دارد
- غلیانجوشش عواطف و احساسات، شدت هیجان عاطفی
- فغانناله و زاری، فریاد
- قطعةً بعد أخریٰتکّه‌ای بعد از تکّۀ دیگر
- کاهدانانبارِ کاه
- کأن لم یکن شیئاً مذکوراًبخشی از آیۀ اول سورۀ دهر است به معنی «چیزی قابل ذکر نبود»؛ در این داستان یعنی تمام خوراکی‌ها سر به نیست شد
- کبّادهوسیله‌ای کمانی‌شکل در زورخانه از جنس آهن که در یک طرف آن رشته‌ای از زنجیر یا حلقه‌های آهنی متعدّد قرار دارد
- کبّادۀ چیزی را کشیدنادّعای چیزی داشتن، خواستار چیزی بودن
- کتلپشته، تپّه
- کج و معوجبه‌صورت خمیده، ناراست
- کلاشینکفسلاحی در انواع خودکار و نیمه‌خودکار، دارای دستگاه نشانه‌رَوی مکانیکی و دو نوع قنداق ثابت و تاشو؛ برگرفته از نام اسلحه‌ساز روسی
- کَلکآتشدانی از فلز یا سفال
- کَلَک چیزی را کندنخوردن یا نابودکردن چیزی
- کُندهتنۀ بریده‌شدۀ درخت که شاخ و برگ آن قطع شده است؛ هیزم
- لطیفهگفتار نغز، مطلب نیکو، نکته‌ای باریک
- ماسیدنکنایه از به انجام رسیدن، بهثمررسیدن
- ما یتعلّقُ بهآنچه بدان وابسته است
- مایحتویآنچه درون چیزی است
- متفرّعاتشاخه‌ها، شعبه‌ها (در متن به معنی متعلّقات به‌کار رفته است)
- متکلّم وحدهآن که در جمعی تنها کسی باشد که سخن می‌گوید
- مجلس‌آراآن که با حضور خود سبب رونق مجلس و شادی یا سرگرمی حاضران آن می‌شود؛ بزم‌آرا
- محظورمانع و مجازاً گرفتاری و مشکل
- در محظورگیر کردنگرفتاری پیدا کردن، در مقابل امر ناخوشایند قرار گرفتن (املای این واژه به صورت محذور نیز آمده است)
- محظوظبهرهور
- مخلّفاتچیزهایی که به یک مادۀ خوردنی اضافه می‌شود یا به‌عنوان چاشنی و مزه در کنار آن قرار می‌گیرد
- مضغجویدن
- معهودعهدشده، شناخته‌شده، معمول
- نامعقولآنچه از روی عقل نیست؛ برخلاف عقل
- واترقیدنتنزّل کردن، پس‌روی کردن
- وجناتجِ وجنه، صورت، چهره، رخساره
- ولیمهطعامی که در مهمانی و عروسی میدهند
- هم‌قطارهر یک از دو یا چند نفری که از نظر درجه، رتبه و یا موقعیت اجتماعی در یک ردیف هستند
- هویداروشن، آشکار
درس هفدهم: خندۀ توگنج حکمت: مسافر
- آختهبیرون کشیده، برکشیده
- دستاوردنتیجه، پیامد، حاصل آنچه با تلاش به دست آید
- ذی‌حیاتدارای حیات، زنده، جاندار
- سرحدمرز، کرانه
- غاییمنسوب به غایت، نهایی
درس هجدهم: عشق جاودانیروان‌خوانی: آخرین درس
- ابّهتبزرگی و شکوه که سبب احترام یا ترس دیگران می‌شود
- اعلانآشکارکردن چیزی و باخبرساختن مردم از آن
- اهتمامکوشش، سعی، همّت گماشتن
- اهتمام ورزیدن در کاریهمّت گماشتن به انجام‌دادن آن
- بیشهزمینی که در آن به‌طور طبیعی گیاهان خودرو و درخت روییده باشد
- تسکینآرامش، آرام‌کردن
- تناوردارای پیکر بزرگ و قوی
- جلیویژگی خطّی که درشت و واضح باشد و از دور دیده شود
- سجایاجِ سجیه، خوها، خُلق‌ها و خصلتها
- صحیفهکتاب
- عتابسرزنش، ملامت، تندی
- غَرْسنشاندن و کاشتن درخت و گیاه
- کتابتنوشتن، تحریر، خوشنویسی
- کفایتکافی، بسنده
- متنبّه‌شدنبه زشتی عمل خود پی‌بردن و پندگرفتن
- مخیّلهخیال، قوّۀ تخیّل، ذهن
- معمّرسالخورده
نیایش: لطف تو
- افسردهبی‌بهره از معنویت، بی‌ذوق و حال
- جبینپیشانی
- رواییارزش، اعتبار