سوال ۸۸ کنکور ارشد مدیریت ۱۴۰۵

پاسخ: گزینهٔ ۴ — ماهی و میگو دو کالای جانشین (substitute goods) هستند و کشش متقاطع تقاضا برای کالاهای جانشین همواره مثبت است.

چارچوب مفهومی. کشش متقاطع تقاضا (cross-price elasticity of demand / کشش متقابل) در نظریهٔ تقاضای اقتصاد خرد، درصد تغییر مقدار تقاضای کالای $X$ را در واکنش به درصد تغییر قیمت کالای دیگر $Y$ می‌سنجد:

$E_{XY} \;=\; \frac{\%\,\Delta Q_X}{\%\,\Delta P_Y} \;=\; \frac{\partial Q_X}{\partial P_Y}\times\frac{P_Y}{Q_X}$

برخلاف کشش قیمتی خودی (own-price elasticity) که به سبب قانون تقاضا تقریباً همیشه منفی است، در کشش متقاطع خودِ علامت، همان اطلاعات است: علامت $E_{XY}$ رابطهٔ مصرفی میان دو کالا را طبقه‌بندی می‌کند.

عبارت تعیین‌کننده در صورت سؤال. تمام تصمیم بر سر جفت کالای «ماهی و میگو» است. هر دو پروتئین دریایی‌اند و در سبد غذایی جای یکدیگر را می‌گیرند؛ اگر قیمت میگو بالا رود، مصرف‌کننده به ماهی روی می‌آورد و مقدار تقاضای ماهی $Q_{\text{fish}}$ افزایش می‌یابد. صورتِ مثبت بر مخرجِ مثبت ⇐ $E_{XY} > 0$. پس پاسخ «مثبت» است.

کالبدشکافی گزینه‌های نادرست

• ۱) «بین صفر و یک» — این دامنه قلمرو کشش قیمتی خودی است، نه کشش متقاطع: $0 < |E_d| < 1$ یعنی تقاضا «کم‌کشش/بی‌کشش نسبی» است. کشش متقاطع ماهی و میگو از نظر علامت مثبت است، اما سقف ۱ ندارد — برای جانشین‌های نزدیک به‌راحتی از ۱ فراتر می‌رود. اگر سؤال می‌پرسید «کشش قیمتی تقاضای یک کالای ضروری چقدر است؟»، این گزینه درست بود.
• ۲) «صفر» — این علامتِ کالاهای مستقل و بی‌ارتباط است؛ یعنی تغییر قیمت یکی هیچ اثری بر تقاضای دیگری ندارد. برای درست‌بودنش، صورت سؤال باید جفتی را عرضه می‌کرد که در مطلوبیت مصرف‌کننده نه رابطهٔ جانشینی داشته باشند و نه مکملی (مثلاً «نمک و دفترچه»).
• ۳) «منفی» — این علامتِ کالاهای مکمل است: کالاهایی که با هم مصرف می‌شوند و گران‌شدن یکی تقاضای دیگری را کاهش می‌دهد. اگر سؤال دربارهٔ جفتی مانند «میگو و سس میگو» یا «خودرو و بنزین» می‌پرسید، پاسخ همین گزینه بود. تلهٔ اصلی اینجا آن است که دانشجو علامت منفیِ کشش قیمتی خودی را به‌غلط به کشش متقاطع تعمیم می‌دهد.

نکتهٔ کنکوری: برای کشش متقاطع فقط یک پرسش را مطرح کنید: «اگر قیمت کالای دوم بالا رود، مصرف‌کننده به کالای اول روی می‌آورد یا مصرف آن را هم کم می‌کند؟» روی‌آوردن ⇐ جانشین ⇐ مثبت؛ کم‌کردن هر دو ⇐ مکمل ⇐ منفی؛ بی‌تفاوتی ⇐ صفر. علامت منفی از آنِ کشش قیمتی خودی است، نه کشش متقاطع کالاهای جانشین؛ و دامنهٔ «بین صفر و یک» اساساً جزو واژگان کشش متقاطع نیست.