سوال ۶۳ کنکور ارشد مدیریت ۱۴۰۵
کدام مورد درست است؟
پاسخ صحیح: گزینهٔ C — در سازمان برمبنای پروژه، به تعداد پروژه‌های موجود، واحد مستقل ایجاد می‌کنیم.
پاسخ: گزینهٔ ۳ — در سازمان برمبنای پروژه (project-based organization) به ازای هر پروژهٔ موجود یک واحد مستقل و خودکفا ایجاد می‌شود.
چارچوب مفهومی: مبانی سازماندهی (بخش‌بندی)
این پرسش از بحث کلاسیک مبانی سازماندهی / بخش‌بندی (bases of departmentalization) در نظریهٔ سازمان و «مدیریت عمومی» (general management) می‌آید. نکتهٔ کلیدی این است که هر مبنا قاعدهٔ شمارش مخصوص خود را دارد: پاسخ به این پرسش که «هر واحد سازمانی به ازای چه چیزی ایجاد می‌شود؟»
| مبنای سازماندهی | English | واحدها به ازای هر … ایجاد می‌شوند | مثال |
|---|---|---|---|
| برمبنای وظیفه | functional | وظایف تخصصی | تولید، مالی، بازاریابی، منابع انسانی |
| برمبنای عملیات (فرایند) | process / operations | مراحل و فرایندهای عملیاتی | برش، تراش، رنگ‌آمیزی، مونتاژ |
| برمبنای محصول | product | خطوط محصول | لوازم خانگی، خودرو، لاستیک |
| برمبنای منطقهٔ عملیات | territorial / geographic | مناطق جغرافیایی | شمال، جنوب، شرق، غرب |
| برمبنای ارباب‌رجوع | customer | گروه‌های مشتری | مشتریان دولتی، خرده‌فروشی، صنعتی |
| برمبنای پروژه | project | پروژه‌های موجود (یک واحد مستقل و خودکفا) | پروژهٔ یک سد، پروژهٔ یک پالایشگاه |
| ماتریسی | matrix | خزانه‌های تخصصی، یکی به ازای هر تخصص + یک مدیر پروژه به ازای هر پروژه | ساختاری دوبُعدی |
چرا صورت سؤال به گزینهٔ ۳ اشاره دارد
عبارت تعیین‌کننده در گزینهٔ ۳ «واحد مستقل» است. ویژگی تعریف‌کنندهٔ سازمان برمبنای پروژه دقیقاً همین استقلال و خودکفایی (independence and self-containment) است: برای هر پروژه یک واحد کامل با پرسنل، تجهیزات، بودجه و مدیر اختصاصی خود تشکیل می‌شود که مانند یک سازمان کوچکِ تمام‌عیار عمل می‌کند و با پایان یافتن پروژه منحل می‌شود، و منابعش را به سازمان مادر بازمی‌گرداند. بنابراین قاعدهٔ شمارش این مبنا دقیقاً «تعداد پروژه‌های موجود» است — همان چیزی که گزینه بیان می‌کند.
همین استقلال، تفاوت بنیادی سازمان برمبنای پروژه با سازمان ماتریسی (matrix organization) است: در ساختار ماتریسی هیچ واحد مستقلی برای پروژه ساخته نمی‌شود؛ افراد در واحدهای تخصصی خود باقی می‌مانند و به‌صورت امانی/عاریه‌ای (loaned/borrowed) به پروژه‌ها گمارده می‌شوند و در نتیجه دو رئیس (dual authority) پیدا می‌کنند.
کالبدشکافی گزینه‌های نادرست
- ۱) «در سازمان برمبنای عملیات، به تعداد وظایف تخصصی واحد ایجاد می‌کنیم.» — قاعدهٔ شمارش جابه‌جا شده است. سازماندهی برمبنای عملیات یا فرایند (process departmentalization) واحدها را به ازای هر مرحله از عملیات تولید (برش، تراش، رنگ‌آمیزی، مونتاژ) ایجاد می‌کند، نه به ازای هر وظیفهٔ تخصصی. آنچه واحدهایش را «به تعداد وظایف تخصصی» می‌سازد، سازمان برمبنای وظیفه (functional organization) است. اگر گزینه «در سازمان برمبنای وظیفه…» می‌بود، درست می‌شد.
- ۲) «در سازمان ماتریسی، به تعداد پروژه‌ها خزانه تخصصی ایجاد می‌کنیم.» — خزانهٔ تخصصی (specialist pool) مفهومی واقعی است و به این ساختار هم تعلق دارد، اما بر مبنای تخصص/وظیفه (specialty/function) شکل می‌گیرد، نه بر مبنای پروژه‌ها: مهندسان در خزانهٔ مهندسی، حسابداران در خزانهٔ مالی می‌نشینند و پروژه‌ها از این خزانه‌ها نیرو قرض می‌گیرند. آنچه در ساختار ماتریسی «به تعداد پروژه‌ها» ایجاد می‌شود، مدیر پروژه (project manager) است، نه خزانه. اگر گزینه می‌گفت «به تعداد پروژه‌ها، مدیر پروژه تعیین می‌کنیم» یا «به تعداد تخصص‌ها، خزانه ایجاد می‌کنیم»، درست می‌بود.
- ۴) «در سازمان برمبنای منطقه عملیات، به تعداد محصولات تولیدی واحد ایجاد می‌کنیم.» — باز هم یک قاعدهٔ شمارش جابه‌جاشده. سازمان برمبنای منطقهٔ عملیات (territorial/geographic organization) واحدهایش را به ازای هر منطقهٔ جغرافیایی ایجاد می‌کند؛ آنکه به ازای هر محصول واحد می‌سازد، سازمان برمبنای محصول (product-based organization) است. صرفاً تغییر نام مبنا به «برمبنای محصول» گزینه را درست می‌کرد.
نکتهٔ کنکوری: در پرسش‌های «کدام مورد درست است؟» دربارهٔ ساختار سازمانی، هر گزینه یک زوج «نام مبنا ← قاعدهٔ شمارش واحدها» است و طراح، سه گزینه را صرفاً با جابه‌جا کردن شمارنده‌ها می‌سازد. جدول تطابق را حفظ کنید: وظیفه↔وظایف تخصصی، عملیات↔فرایندها، محصول↔محصولات، منطقه↔مناطق جغرافیایی، پروژه↔پروژه‌ها (واحد مستقل)، ماتریسی↔تخصص‌ها (خزانه‌ها). با توجه به نمرهٔ منفی، فقط گزینه‌ای را پاسخ دهید که دو نیمه‌اش با یکدیگر سازگار باشند.