سوال ۲۵۶ کنکور ارشد مدیریت ۱۴۰۳
در کدام نوع برنامه‌ریزی، مدیریت عالی سازمان تنها هنگامی که انحرافات عملکرد واحدی از برنامه پیش‌بینی‌شده بیش از حد مورد قبول باشد، در امور آن واحد دخالت خواهد کرد؟
پاسخ صحیح: گزینهٔ C — برنامه‌ریزی بر اساس استثنا
پاسخ: گزینهٔ ۳ — برنامه‌ریزی بر اساس استثنا (planning by exception).
اصل مدیریت بر اساس استثنا (management-by-exception principle)، مرتبط با سنت مدیریت علمی فردریک تیلور (Frederick Taylor)، توجه مدیران عالی را به انحراف‌های مهم از استانداردها معطوف می‌کند. عملکرد معمول در محدودهٔ قابل‌قبول در اختیار واحد مسئول باقی می‌ماند؛ خروج از این محدوده، موضوع را به سطح بالاتر ارجاع می‌دهد.
نشانهٔ تمایز، ترکیب «تنها هنگامی» و «بیش از حد مورد قبول» است: مداخله به عبور از حد تحمل ازپیش‌تعیین‌شده وابسته است، نه به هر اختلاف میان عملکرد واقعی و برنامه.
- ۱) برنامه‌ریزی اضطراری (contingency planning) پاسخ‌های جایگزین برای اختلال‌های احتمالی را آماده می‌کند. اگر فعال‌شدن برنامهٔ پشتیبان در شرایط اضطراری مطرح بود، این گزینه مناسب می‌شد، نه محدودکردن توجه مدیریت عالی با آستانهٔ انحراف.
- ۲) برنامه‌ریزی تولید (production planning) مقدار، زمان و منابع لازم برای تولید را تعیین می‌کند. اگر سازمان‌دهی تولید و ظرفیت مطرح بود، این گزینه پاسخ می‌شد؛ قاعدهٔ مداخلهٔ مورد سؤال را تعریف نمی‌کند.
- ۴) برنامه‌ریزی بر مبنای هدف و نتیجه (planning based on objectives and results) بر اهداف توافق‌شده و ارزیابی نتایج، مانند مدیریت بر مبنای هدف در دیدگاه دراکر، تأکید دارد. اگر تعیین و بازبینی اهداف مطرح بود، این گزینه مناسب می‌شد، نه مداخله فقط در انحراف‌های استثنایی.
نکتهٔ کنکوری: محدودهٔ قابل‌قبول و مداخله فقط خارج از آن ← مدیریت بر اساس استثنا؛ توافق بر اهداف و بازبینی نتایج ← مدیریت بر مبنای هدف.
کارت‌های مرتبط
استاندارد معنادار تعیین، انحراف را اندازه‌گیری و علت را اصلاح کنید. سنجه‌های فیزیکی، هزینه، درآمد و سرمایه را از شکل معیار، زمان کنترل، نقاط پایش استراتژیک و آستانه‌های استثنا جدا کنید.
کل خوشهٔ برنامه‌ریزی در یک جا — برنامه‌ریزی به‌عنوان وظیفهٔ پیشینی مدیریت و فرایند مرتب آن، سلسله‌مراتب اهداف و انواع برنامه‌ها (راهبردی/تاکتیکی/عملیاتی، یک‌بارمصرف در برابر همیشگی)، الزامات هدف‌گذاری و معیار SMART، چرخهٔ مدیریت بر مبنای هدف دراکر که بر هدف‌گذاری مشترک رئیس و مرئوس بنا شده، و فرایند هشت‌مرحله‌ای تصمیم‌گیری با شرایط و ابزارهای امتیازدهی آن، به‌همراه جدول‌های مقایسه‌ای که هرکدام را از هم‌شکل‌هایشان جدا می‌کند. تحلیل SWOT، شبکهٔ تشخیصی داخلی/خارجی و مساعد/نامساعد را با مرز مرجع صریح سازمانی می‌افزاید.