نظریهٔ نوین سازمان: مکتب‌های اسکات و سطوح پارسونز

۱. تعریف — «نظریهٔ نوین سازمان» چه چیزی را نام‌گذاری می‌کند

نظریهٔ نوین سازمان / تئوری مدرن سازمان (modern organization theory) آن جریانی از تئوری سازمان است که دست از نگاه به سازمان همچون ماشینی خودبسنده برمی‌دارد و آن را یک سیستم باز (open system) می‌بیند: مجموعه‌ای از خرده‌سیستم‌ها (subsystems) ی وابسته به هم که تنها با داد و ستد پیوسته با محیط (exchange with the environment) زنده می‌ماند — درون‌داد می‌گیرد، آن را تبدیل می‌کند، برون‌داد می‌فرستد و خود را از راه بازخورد (feedback) اصلاح می‌کند. دو طرح طبقه‌بندی این ادبیات را سامان می‌دهند و پیوسته از آن‌ها سؤال می‌آید. نخست طبقه‌بندی اسکات (Scott's classification) که نظریه‌ها را در دو محور عقلایی/طبیعی (rational / natural) و بسته/باز (closed / open) مرتب می‌کند. دوم سه سطح پارسونز (Parsons' three levels) — فنی، مدیریتی، نهادی (technical, managerial, institutional) — که خودِ سازمان را به لایه‌ها تقسیم می‌کند و تامپسون (Thompson) با آن نشان داد یک سازمان می‌تواند هم‌زمان عقلایی و باز باشد، چون لایه‌های مختلف از منطق‌های مختلف پیروی می‌کنند.

۲. خاستگاه — هر تکه را چه کسی و در برابر کدام مسئله ساخت

• نظریهٔ عمومی سیستم‌ها (general systems theory) — لودویگ فون برتالانفی (Ludwig von Bertalanffy). مسئله: هر رشته برای همان واقعیت‌های ساختاری (کل‌ها، اجزا، مرزها، بازخورد) واژگان خودش را می‌ساخت. یک زبان عمومیِ سیستم‌ها اجازه می‌دهد قوانین یکسان میان زیست‌شناسی، مهندسی و علوم اجتماعی سفر کنند.
• سازمان به‌مثابهٔ سیستم باز (the organization as an open system) — کاتز و کان (Katz & Kahn)، روان‌شناسی اجتماعی سازمان‌ها. مسئله: هم نظریهٔ کلاسیک و هم روابط انسانی پیامدهای سازمانی را تنها از درون سازمان توضیح می‌دادند، پس هیچ‌کدام نمی‌توانست توضیح دهد چرا یک بنگاهِ کارا و بابرانگیزش هم می‌میرد.
• طبقه‌بندی اسکات (Scott's classification) — دبلیو. ریچارد اسکات (W. Richard Scott)، سازمان‌ها: نظام‌های عقلایی، طبیعی و باز. مسئله: این حوزه شبیه انبوهی از مکتب‌های رقیب می‌نمود؛ اسکات نشان داد مکتب‌ها فقط بر سر دو پرسش اختلاف دارند — سازمان ابزاری هدفمند است یا یک جمعِ اجتماعیِ زنده، و محیط درون مدل است یا بیرون آن؟
• سه سطح سازمانی (the three organizational levels) — تالکوت پارسونز (Talcott Parsons). مسئله: سازمان نه تماماً یک دستگاه تولید است و نه تماماً یک نهاد اجتماعی؛ این دو ادعا دربارهٔ لایه‌های متفاوت درست‌اند.
• پیوند سطوح با مدل‌های سیستمی — جیمز دی. تامپسون (James D. Thompson)، سازمان‌ها در عمل. مسئله — و همین محورِ چرخشِ کل جریان نوین است: سازمان‌ها سیستم‌های بازند و در عین حال تابع هنجارهای عقلانیت‌اند، و عقلانیت به قطعیت نیاز دارد در حالی که باز بودن عدم‌اطمینان می‌آفریند. راه‌حل تامپسون ساختاری است نه لفظی: به هر سطح منطق خودش را بده و بگذار سطح میانی ضربهٔ میان آن‌ها را جذب کند.

یک اختلافِ واقعی، که دانستنش لازم است چون هر دو در این آزمون ظاهر می‌شوند. در ادبیات فارسیِ تئوری سازمان برچسب «طبقه‌بندی اسکات» همچنین برای یک تقسیم‌بندی تاریخیِ سه‌گانه — کلاسیک / نئوکلاسیک / نوین (سیستمی) — به‌کار می‌رود که به دبلیو. جی. اسکات (W. G. Scott) نسبت داده می‌شود. این همان طرحِ عقلایی/طبیعی/بازِ دبلیو. ریچارد اسکات نیست و این دو مرتب با هم خلط می‌شوند. بگذارید فهرست گزینه‌ها به شما بگوید کدام مقصود است: گزینه‌هایی که کلاسیک / نئوکلاسیک / سیستمی می‌خوانند به §۳.۲ تعلق دارند؛ گزینه‌هایی که عقلایی / طبیعی / باز می‌خوانند به §۳.۱. هر دو در ادامه آموزش داده می‌شوند؛ برای هیچ‌کدام تاریخ‌گذاری نکرده‌ایم، چون آنچه آزمون نمره می‌دهد برچسب‌هاست، نه گاه‌شماری.

۳. خودِ ساختار

۳.۱ دو محور اسکات: عقلایی / طبیعی × بسته / باز

محور نخست می‌پرسد سازمان در اساس چیست؛ محور دوم می‌پرسد آیا محیط اصلاً در مدل هست یا نه.

تقاطع دو محور، چهار خانه‌ای را می‌دهد که اسکات با آن کل حوزه را مرتب می‌کند، به همان ترتیبی که حوزه واقعاً پیمود — بسته←باز روی یک محور و عقلایی←طبیعی روی محور دیگر:

خوانش یک‌خطی: به راست که بروید محیط وارد می‌شود؛ به پایین که بروید طراحی رسمی جای خود را به نیروهای اجتماعی، سیاست و مشروعیت می‌دهد.

۳.۲ سه‌گانهٔ کلاسیک / نئوکلاسیک / نوین

طبقه‌بندی دیگری که در متون فارسی زیر نام «اسکات» سفر می‌کند تاریخی است، و سه جریانش را با آنچه هرکدام واحد سازندهٔ خود می‌گیرد و این‌که محیط را مدل می‌کند یا نه از هم بازمی‌شناسیم:

خاصیت تعیین‌کننده همان سطر آخر است. جریان سیستمی انکار نمی‌کند که ساختار به اصول رسمی نیاز دارد یا که آدم‌ها نیاز دارند؛ بلکه هر دو را همچون خرده‌سیستم بازمی‌خواند — فنی/ساختاری، روانی‑اجتماعی، مدیریتی — درون یک کلِّ واحد که برای بقا باید با محیطش در داد و ستد بماند. به همین دلیل صورت‌سؤالی که واژهٔ «همزمان» دارد به همین‌جا اشاره می‌کند.

۳.۲الف چهار مکتب: فرض‌های مربوط به انسان

این مقایسهٔ درسی فرض‌های مربوط به انسان (human assumptions) را طبقه‌بندی می‌کند، نه دو محور اسکات را:

این‌ها تأکیدهای کلی‌اند، نه توصیف جامع هر نویسنده. «انسان عقلایی» در اینجا فرض رفتار است؛ «سیستم عقلایی» اسکات، اهداف مشخص و رسمیت سازمان را توصیف می‌کند. مدیری که حقوق، حمایت گروه و اختیار متناسب با وظیفه را به‌کار می‌گیرد، ابعاد متعدد انسان را نشان می‌دهد، نه یک مشوق ثابت و همگانی را.

۳.۳ سه سطح پارسونز و نگاشت سطح↔مدلِ تامپسون

سطوح پارسونز لایه‌های یک سازمان‌اند، نه مکاتب فکری:

$\underbrace{\text{Technical}}_{\text{rational, closed}}\;\longrightarrow\;\underbrace{\text{Managerial}}_{\text{social, natural}}\;\longrightarrow\;\underbrace{\text{Institutional}}_{\text{open}}$

پیکان را یک طیف بخوانید: هرچه بالاتر بروید بازتر و نامطمئن‌تر؛ هرچه پایین‌تر بروید کار به قطعیت بیشتری نیاز دارد. سطح مدیریتی درست در نقطهٔ میانی می‌نشیند، و دقیقاً به همین سبب نه با مدل عقلایی‑بسته و نه با مدل باز، بلکه با نظام اجتماعی/طبیعی توصیف می‌شود — سطحی که کارش نگاه‌داشتن یک ائتلاف است، هم‌زمان با سپر شدن برای هسته.

ابزارهای نام‌دار تامپسون برای حفاظت از هستهٔ فنی (protecting the technical core) ارزش دارد که به‌صورت یک مجموعه حفظ شوند، چون صورت‌سؤال‌ها آن‌ها را با نام نقل می‌کنند:

۳.۴ واژگان سیستم بازی که یک صورت‌سؤال را می‌چرخاند

پاسخ یک سؤالِ نظریهٔ نوین معمولاً با یک واژهٔ فنیِ واحد تعیین می‌شود. مهم‌ترین‌ها این‌هاست:

هم‌پایانی (equifinality) سزاوار سطر مستقل خودش است: این تجویز جهان‌شمولِ «یک بهترین راه»ِ کلاسیک را به چالش می‌کشد، و پلِ گذر از نظریهٔ سیستمی به نظریهٔ اقتضایی (contingency theory) — اگر چند مسیر به یک پایان می‌رسند، ساختار درست «بستگی دارد (it depends)» است، و متغیرهای اقتضایی (محیط، فناوری، اندازه، راهبرد) می‌گویند به چه بستگی دارد.

نوسازی با تجدید منابع یا حفظ توازن یکسان نیست. سازمان می‌تواند نقش‌ها، رویه‌ها و هماهنگی را با جذب و آموزش جانشینان یا تکثیر یک واحد بازتولید کند: ساختار خود محافظ (self-maintaining structure). ورود منابع برای مقابله با زوال، آنتروپی منفی است؛ تعدیل حجم کار و ظرفیت برای حفظ توازنی قابل‌دوام، تعادل پویا است. این ویژگی‌ها می‌توانند هم‌زمان برقرار باشند؛ سازوکار توصیف‌شده را طبقه‌بندی کنید. آموزش کارکنان جایگزینِ درمانگاه در رویهٔ ارجاع، الگوی سازمان‌دهنده را نوسازی می‌کند؛ تهیهٔ ملزومات با کاهش منابع مقابله می‌کند؛ تغییر نوبت‌ها همراه با تقاضا، توازن را حفظ می‌کند.

۳.۵ سلسله‌مراتب نه‌سطحی سیستم‌های بولدینگ

سلسله‌مراتب سیستم‌های کنت بولدینگ (Boulding’s hierarchy) توصیف سیستم‌ها را بر پایهٔ پیچیدگی سازمان‌یافتگی مرتب می‌کند. سیستم‌ها را طبقه‌بندی می‌کند؛ اسکات دیدگاه‌های سازمانی و پارسونز سطوح درون یک سازمان را طبقه‌بندی می‌کنند.

حیوانی که اطلاعات حسی را در تصویر محیط سازمان می‌دهد، نمونهٔ سطح ۶ است؛ انسانی که دربارهٔ دانش خود تأمل می‌کند، سطح ۷؛ نقش‌های هماهنگ سازمانی، سطح ۸. صرف «ساختار دانش» به معنای دانش تأملی انسانی نیست. سطح ۹، سازمان انسانی پیچیده‌تر یا بالاترین گونهٔ زیستیِ اثبات‌شدهٔ تجربی نیست.

۴. چگونه به‌کارش ببریم — قواعد تصمیم

۱. نخست تعیین کنید صورت‌سؤال از کدام طبقه‌بندی استفاده می‌کند. گزینه‌های کلاسیک/نئوکلاسیک/سیستمی ⟶ §۳.۲. گزینه‌های عقلایی/طبیعی/باز ⟶ §۳.۱. گزینه‌های فنی/مدیریتی/نهادی ⟶ §۳.۳. همین یک غربال، بیشتر پاسخ‌های نادرست را پیش از یادآوری هر محتوایی از میدان بیرون می‌کند. ۲. واژهٔ محیط (environment) یک کلید است. کلاسیک و نئوکلاسیک هر دو نظریه‌های سیستم بسته‌اند. لحظه‌ای که صورت‌سؤال از محیط بیرونی، بازخورد، سازگاری، عدم‌اطمینان یا داد و ستد با بیرون سخن بگوید، هر دو مرده‌اند — هر قدر هم صورت‌سؤال با واژگان کلاسیک یا روابط انسانی آراسته شده باشد. ۳. واژهٔ همزمان / توأمان / «هم … و هم» به مکتبِ تلفیق‌کننده اشاره دارد، هرگز به یکی از مکتب‌هایی که تلفیق می‌شوند. صورت‌سؤالی که اصول رسمی و نیازهای کارکنان و محیط را روی هم می‌چیند، دیدگاه سیستمی را وصف می‌کند نه نئوکلاسیک را. ۴. در جدول ۲×۲ اسکات، دو محور را جداگانه حل کنید. نخست بپرسید آیا محیط ظاهر می‌شود؟ (بسته در برابر باز)، سپس آیا سازمان یک ابزار است یا یک جمع؟ (عقلایی در برابر طبیعی). تصمیم‌گیری مستقل دربارهٔ این دو پرسش بسیار مطمئن‌تر از تلاش برای به‌یادآوردن این است که کدام نظریه‌پرداز در کدام خانه می‌نشیند. ۵. در سؤال‌های پارسونز/تامپسون، ببینید صورت‌سؤال یک سطح را نام برده یا یک سیستم را، سپس نگاشت را در همان جهتی که لازم است بخوانید: فنی ↔ عقلایی(بسته)، مدیریتی ↔ اجتماعی/طبیعی، نهادی ↔ باز. هر گزینه‌ای که چیزی جز این سه سطح را نام ببرد (فرهنگ، فرایندی، عملیاتی، راهبردی) بدون هیچ دانشی حذف می‌شود. ۶. چون این آزمون نمرهٔ منفی (negative marking) دارد، پیش از تصمیم حذف کنید: نخست گزینه‌هایی را که به طبقه‌بندیِ دیگری تعلق دارند بیندازید، سپس دو گزینهٔ باقی‌مانده را با همان یک واژه‌ای (محیط / همزمان / اجتماعی در برابر باز) که صورت‌سؤال کاشته است تفکیک کنید.

۵. مثال کوچکِ حل‌شده

سناریو. یک پایانهٔ کانتینری. در یک هفته سه اتفاق می‌افتد:

۱. در محوطه و اسکله، جرثقیل‌های گنتری با زمان چرخهٔ ثابت کار می‌کنند؛ مدیر عملیات ذخیره‌ای از شاسی‌های خالی و انباشتی از کانتینرهای ترخیص‌شده نگاه می‌دارد تا تأخیر یک کشتی یا وقفهٔ گمرکی هرگز جرثقیلی را متوقف نکند، و برای هر حرکت رویهٔ عملیاتی استاندارد نوشته شده است. ۲. معاونت بازرگانی و عملیات قرارداد کارگران تخلیه و بارگیری را بازمذاکره می‌کند، پنجره‌های کمیابِ پهلوگیری را میان سه خط کشتیرانی که هر سه همان نوبت را می‌خواهند تخصیص می‌دهد، و نرخ ساعات خارج از اوجِ دروازه را بازتعریف می‌کند تا ورود کامیون‌ها را از پیک صبح دور کند. ۳. مدیرعامل در شورای شهر و نزد نهاد تنظیم‌گر برای دفاع از مجوز توسعهٔ پایانه حاضر می‌شود، به انجمن ملی بنادر می‌پیوندد و همان استاندارد زیست‌محیطی را می‌پذیرد که هر رقیبی پذیرفته است.

نگاشت روی پارسونز/تامپسون.

نگاشت روی جدول ۲×۲ اسکات. مشاوری که پایانه را صرفاً همچون مسئلهٔ بهینه‌سازی چرخهٔ جرثقیل مدل می‌کند در خانهٔ عقلایی–بسته ایستاده است. کسی که همان هفته را با هنجارهای غیررسمیِ سرکارگران توضیح می‌دهد در خانهٔ طبیعی–بسته است. کسی که می‌گوید ساختار پایانه باید ارگانیک باشد چون ورود کشتی‌ها متلاطم است، تحلیل عقلایی–باز (اقتضایی) می‌کند. و کسی که می‌گوید توسعهٔ پایانه به خطوط کشتیرانیِ کنترل‌کنندهٔ بار و به نهاد تنظیم‌گرِ صادرکنندهٔ پروانه وابسته است، تحلیل طبیعی–باز می‌کند — وابستگی منابع (resource dependence) و نظریهٔ نهادی (institutional theory).

آزمون هم‌پایانی. پایانه‌ای رقیب به همان ستاده می‌رسد، اما با جرثقیل‌های کمتر و بزرگ‌تر و بدون هیچ ذخیرهٔ شاسی. خوانش سخت‌گیرانهٔ یک طراحی برترِ همگانی، این تکثر را رد می‌کند؛ زیر هم‌پایانی، هر دو پیکربندی‌های ماندگاری‌اند که از راه‌های متفاوت به یک حالت پایانی می‌رسند — و این‌که کدام با محیطِ این پایانه جور است، دقیقاً همان پرسش اقتضایی است.

۶. اشتباه نشود با… / Confused with

(الف) دو طبقه‌بندیِ «اسکات» — پرتکرارترین خلط این مبحث.

(ب) مکتب‌های همسایه که ممکن است صورت‌سؤالِ نظریهٔ نوین به آن‌ها اشاره داشته باشد.

محدودیت ورودی مکتب کمی (quantitative-school input limitation): محاسبهٔ دقیق، برآورد انسانی نامعتبر از تقاضا، احتمال یا هزینه و مفروضات نادرست را اصلاح نمی‌کند. گزارش بهره‌برداری ۸۳٫۴۲۷٪ از شبیه‌سازی مبتنی بر پیش‌بینی تقریبی ورود، نمونهٔ دقت کاذب (false precision) است. کیفیت داده و مفروضات را بررسی و ورودی‌های نامطمئن را در تحلیل حساسیت/سناریو تغییر دهید؛ تعداد اعشار، قابلیت اتکا را اثبات نمی‌کند.

(ج) سطوح پارسونز در برابر سه‌گانه‌های شبیه‌به‌آن که گزینه‌های انحرافی را تأمین می‌کنند.

(د) بسته در برابر باز — «بسته» را «بد» نخوانید. در استدلال تامپسون هستهٔ فنی از روی قصد بسته است: مهر و موم کردنِ آن همان دستاوردی است که به یک سازمانِ باز اجازه می‌دهد همچنان عقلایی بماند. صورت‌سؤالی که یک هستهٔ عایق‌شده و رویه‌محور را وصف می‌کند، سازمانی عقب‌مانده را وصف نمی‌کند؛ سطح فنی را وصف می‌کند که دقیقاً همان‌گونه کار می‌کند که نظریه می‌گوید باید.

نکتهٔ کنکوری: بولدینگ: تصویر/دانش درونی ← حیوان (۶)؛ آگاهی از دانش خود ← انسان (۷)؛ نقش‌ها ← اجتماعی (۸)؛ سیستم غایی ← متعالی (۹). فرض انسان: کلاسیک عقلایی؛ رفتاری اجتماعی؛ سیستمی پیچیده؛ اقتضایی چندبعدی. سه تفکیک‌گر دیگر تقریباً هر سؤال این مبحث را حل می‌کنند. (۱) محیط کلید است — کلاسیک و نئوکلاسیک هر دو بسته‌اند، پس هر اشاره‌ای به محیط بیرونی، بازخورد یا سازگاری هر دو را یک‌جا حذف می‌کند، و «همزمان / توأمان» همیشه به مکتب تلفیق‌کننده (سیستمی، سپس اقتضایی) اشاره دارد، نه به یکی از مکتب‌هایی که تلفیق می‌شوند. زنجیره را در سه حرکت حفظ کنید: کلاسیک = ساختار رسمی، نئوکلاسیک = + انسان، سیستمی = + محیط. (۲) برای پارسونز/تامپسون، نگاشت را در یک جهت حفظ کنید و برعکس هم بخوانید: فنی ← عقلایی (بسته)، مدیریتی ← اجتماعی/طبیعی، نهادی ← باز، با این قاعده که هرچه بالاتر بروید باز بودن و عدم‌اطمینان بیشتر می‌شود؛ سپس ببینید صورت‌سؤال یک سطح را نام برده یا یک سیستم را، و با آن دیگری پاسخ دهید. (۳) پیش از هر چیز بپرسید گزینه‌ها به کدام طبقه‌بندی تعلق دارند — عقلایی/طبیعی/باز، کلاسیک/نئوکلاسیک/سیستمی، یا فنی/مدیریتی/نهادی — چون گزینه‌ای که از سه‌گانهٔ دیگری وارد شده (کمّی، فرهنگ، فرایندی، ادراکی) زیر نمرهٔ منفی یک حذفِ رایگان است. تکثیر ← خودنگهداری؛ تجدید منابع ← آنتروپی منفی؛ تعدیل ← تعادل پویا؛ خروجی دقیق از برآورد نامطمئن ← دقت کاذب مدل کمی.